Իրավաբանության դոկտոր Ենոք Ազարյանը, մեզ հետ զրույցում խոսելով Հայաստանում դատական իշխանության մասին, նշեց, որ այստեղ իրավական վիրահատության կարիք կա, այլապես փտախտը կտարածվի ողջ օրգանիզմով՝ վնասելով ե՛ւ օրենսդիր, ե՛ւ գործադիր իշխանություններին․ «Եթե անդրադառնամ դատական իշխանությանը՝ որպես իշխանության առանձին ճյուղի, ապա երկրի իշխանության ուժեղ կամ թույլ լինելը պայմանավորված է դատական իշխանության հեղինակությամբ, ինչն իր անմիջական ազդեցությունն է ունենում գործադիր եւ օրենսդիր իշխանությունների վրա։ Դատական իշխանությունից բոլորն են դժգոհում, ՄԻՊ-ն իր զեկույցում գրում է, որ որոշ դատավորներ, վարքագծի կանոնները չպահելով, նվազեցնում են վստահությունն արդարադատության համակարգի նկատմամբ։

Դիտարկենք պետությունը որպես ամբողջական մի օրգանիզմ․ պատկերացրեք, որ մարդու օրգանիզմի մի որեւէ մասը գանգրենա է, եւ այդ մասը գիպս են դնում, փոխանակ վիրահատական միջամտություն անեն։ Պարզ է, որ այդ գանգրենան ամբողջությամբ շարքից հանելու է մնացած մասերը։ Մենք խնդիր ունենք կոնկրետ օրակարգային հարց դնելու եւ լուծելու, որով կբարձրանա ե՛ւ ներդրողների, ե՛ւ ՀՀ քաղաքացիների վստահությունը դեպի պետական համակարգը։ Մենք խոսում ենք միայն քրեական արդարադատության մասին, մինչդեռ մոռանում ենք քաղաքացիաիրավական բնույթի գործերի մասին, երբ տարբեր մարդիկ սնանկացման դատավորների ու սնանկացման կառավարիչների թեթեւ ձեռքով, ձեւական բնույթի աճուրդներ կազմակերպելով՝ հազարավոր մարդկանց ունեզրկում են։ Սա նման է հանցավոր սխեմայի, այստեղ կան գումարներ, եւ ես ցանկանում եմ, որ իրավապահ մարմիններն ուշադրություն դարձնեն ոչ միայն քրեական գործով պրոցեսներին, այլ նաեւ քաղաքացիաիրավական բնույթի, որովհետեւ շարունակվում են ունեզրկումները։ Երբ ծանոթանում ես գործին, տեսնում ես, որ 10 հազարը տույժերով ու տուգանքներով դարձել է 100 հազար, մարդը կորցնում է իր տունը, դատարանը հանում է աճուրդի, բայց մարդը տեղյակ չէ թեմայից։

Ձեւական կրթություն ստացած շատ դատավորներ ու պաշտոնյաներ ոչնչով, ըստ էության, չեն տարբերվում Չեխովի «Չարամիտը» պատմվածքի հերոս Դենիս Գրիգորեւիչից, որն անվերապահորեն վստահ էր, որ եթե երկաթգծից պտուտակ հանի, սարսափելի ոչինչ չի կատարվի, բայց իր տնտեսության համար դա պիտանի կլինի։ Որպեսզի այս մեթոդը, այս մտածելակերպը մենք կարողանանք արմատախիլ անել, պետք է հասկանանք, որ գործ ունենք լատենտային հանցագործության հետ, երբ նման դատավորների ձեռքին նույնիսկ ամենալավ օրենքը դառնում է սարդոստայն, որը մեծ բոռերը պատռում անցնում են, իսկ փոքրերը մնում, խճճվում են ե՛ւ քրեական գործերով, ե՛ւ քաղաքացիաիրավական գործերով։ Ամբողջ աշխարհում կան հանցավորության դեմ պայքարի գիտահետազոտական ինստիտուտներ, միայն օպերատիվ գործունեությամբ հանցավորության դեմ պայքար մղելը՝ առանց ստրատեգիկ մեթոդաբանության, լուրջ չէ։ Ամբողջ աշխարհն այդ ինստիտուտներն ունի, որոնք հիմնված են գիտական մտքի վրա եւ համագործակցում են նմանատիպ կառույցների հետ։ Այդ կազմակերպությունն ի զորու կլինի մշակել թաքնված լատենտային հանցագործության սխեմաները, դրանց կանխարգելման գործընթացները, կմշակի գիտական հենքի վրա հիմնված ուղենիշներ՝ օպերատիվ հետախուզական մարմինների կողմից հստակ կանխարգելման գործողությունների համար։ Աշխատել միայն գործակալների ցանցով, «ազդարարի» հիման վրա, այսօր արդարացված չէ»։

-Ասացիք, որ դատական իշխանության թուլացումն ազդում է նաեւ օրենսդիր եւ գործադիր իշխանությունների վրա, բայց մշտապես ասվում է, որ վերջիններս են ճնշումներ գործադրում դատական իշխանության վրա։

-Ես չեմ կարծում, որ գործադիր իշխանությունը երբեւէ ազդել է դատականի վրա, դատական իշխանությունը վաղուց արդեն մետաստազի մեջ է։ Եթե մարդը լատենտային հանցագործություն է կատարել, ինքը դա գիտի, համապատասխան գիտելիքներ չունի, ձեւական կրթություն է ստացել՝ 200 դոլարանոց ինչ-որ կոոպերատիվ դիպլոմով, ապա այս մարդը նույն Դենիս Գրիգորեւիչի նման իր պտուտակը հանում-տանում է, նրան էլ չի հետաքրքրում, թե գնացքը կշրջվի։ Սա չի վերաբերում միայն դատական իշխանությանը, այլ բոլոր կառույցներին։ Կախվածությունը դրանից չի գալիս, այլ երբ դու գիտես, որ կաշառք ես վերցնում ու արդարադատություն իրականացնում, ապա օպերատիվ գործողություն իրականացնողները վտանգ են իրենց համար, քանի որ հասկանում են, որ դա կարող է բացահայտվել, դրա համար իրենց ոչ ճիշտ ապրած կյանքով ու աշխատանքով սկսում են իրենք կախյալ լինել։ Եթե դու ապրում ես ազնիվ կյանքով, գիտելիքներ ունես, ապա ինչո՞ւ պետք է վախենաս օպերատիվ հետախուզական գործողություններից․ այդտեղից է գալիս կախումը։

-Դատական իշխանության վիճակն արդյոք այնքա՞ն վատ է, որքան ներկայացվում է։

-Մենք վատատես չենք, ուղղակի ասում ենք, որ փտախտի պրոցեսը գնացել է, պետք է իրավական վիրահատություն անել։ Մեթոդներից մեկն էլ հանցավորության դեմ պայքարի եւ կանխարգելման գիտահետազոտական ինստիտուտն է։

-Վտանգ չկա՞, որ նույն կոռուպցիոն գործընթացները կսկսեն գործել նաեւ Ձեր նշած կառույցում։

-Չեմ կարծում, որ գիտնականները նույն մտածելակերպն ունեն, ինչ կաշառակերները։ Ես չեմ կարծում, որ մեկը 10 տարի սոված-ծարավ դիսերտացիա է գրել, կոռուպցիայով կզբաղվի, խոսքը չի վերաբերում, իհարկե, գնված դիպլոմներին ու պատճենած դիսերտացիաներին։ Եթե մարդը ստեղծագործում է, եւ դա իր կյանքի հիմնական նպատակն է, իր մտածելակերպն այդպիսին չի լինի։ «Կոռուպցիա» բառը լատիներենում նշանակում է բարոյական քայքայում։ Եվրոպական պառլամենտը, ազգային շատ խորհրդարաններ իզուր չարչարվում են՝ սրան անուն տալու։ Այս մարդիկ դեգրադացված են, այստեղից է գալիս ողջ խնդիրը։ Մենք պետք է մտածենք, թե այս հիվանդներին ինչպես ենք բուժելու, որ մեզ էլ չհիվանդացնեն, որ մեր տունը մեր ձեռքից չգնա, որ մեր հարեւանը չլացի, որ իր տունը տանում են։ Դրա համար մեր վարչապետը պետք է շատ լուրջ ուշադրություն դարձնի դատական համակարգին, որպեսզի մենք կարողանանք հաղթահարել այդ հիմնական քայքայիչ բնույթը, որն անդրադառնում է ե՛ւ գործադիր, ե՛ւ օրենսդիր իշխանությունների վրա։

-Վարչապետն առաջարկում է անցումային արդարադատության մարմիններ ստեղծել։ Ըստ Ձեզ՝ դա լուծո՞ւմ է։

-Պարտադիր չէ նման անուններ նշելը, ես ավելի հակված եմ հանցավորության դեմ պայքարի գիտահետազոտական ինստիտուտ հիմնելուն, այլ ոչ թե ժամանակավոր լուծումների գնալուն կամ նախկինում կատարվածի հետեւանքների ետեւից գնալուն։ Մենք պետք է փորձենք քայլ առ քայլ մաքրելով՝ առաջ գնալ։ Դրա համար պետք է կառույց, որը մշակում է մեթոդաբանությունը։ Այդ առումով վարչապետի հետ համաձայն եմ, գուցե ձեւակերպումներն ուրիշ են, միջազգային տարբեր կոնվենցիաներ կան, որ տարբեր լուծումներ են տալիս, մենք չասենք՝ անցումային արդարադատություն, դրա բազմաթիվ լուծումներ կան, աշխարհը վաղուց դրա լուծումը գտել է այլ մեթոդներով։ Կարեւորն անվանումը չէ, այլ որ դրա անհրաժեշտությունը կա։ Դրա անունը կարող է չլինել անցումային արդարադատություն, այլ հանցավորության դեմ պայքարի գիտահետազոտական ինստիտուտ։

Աղբյուրը՝ https://hraparak.am

Հարցազրույց իրավաբանական գիտությունների դոկտոր, Փաստաբանների պալատի առաջին ու կարճաժամկետ նախագահ Ենոք Ազարյանի հետ։

– Պարոն Ազարյան, Հայաստանում տեղի ունեցավ իշխանափոխություն, որը հետեւանք էր նաեւ դատական իշխանության հանդեպ անվստահության, արդարադատության պակասի։ Դատական համակարգում Դուք որեւէ փոփոխություն նկատո՞ւմ եք։

-Ես չեմ կարծում, որ Հայաստանի Հանրապետությունում մարդ, ով գործ է ունեցել դատական համակարգի հետ, չի զգացել էդ վստահության դեֆիցիտը։ Հետեւապես, էսօր, իհարկե, իշխանությունների համար էլ դա խնդիր է, որովհետեւ մի կողմից դատական իշխանությունը տարանջատված է, եւ իշխանություններն են տարանջատված իրարից, բայց, ամեն դեպքում, ինչ-որ լուծում պիտի գտնվի, որ անդրադառնա էդ համակարգի վրա։ Մեր տնտեսական զարգացումը, բարօրությունը կախված է հենց դատական համակարգից։ Յուրաքանչյուր ներդրող, յուրաքանչյուր մարդ, ով ապրում է մեր երկրում եւ որոշակի պլաններ ունի բիզնեսի հետ կապված, ինքը պիտի երաշխիքներ ունենա, որ դատական իշխանությունն անկախ է։

– Հիմա Դուք այդ երաշխիքներն զգո՞ւմ եք, որ դատական իշխանությունն անկախ է։ «Հին Հայաստանում» ասում էին, որ դատական իշխանությունը կախում ունի մեկ անձի՝ Սերժ Սարգսյանի նկարից, այսօր էլ ասում են՝ կախում ունի Նիկոլ Փաշինյանի ելույթներից։

-Ընդհանրապես, ես կարծում եմ, որ ինչքան էլ ասենք՝ դատական համակարգն անկախ է կամ կանկախանա, ամեն դեպքում, մարդիկ, որոնք երկար տարիներ աշխատել են, մենք չմոռանանք սուբյեկտիվ գործոնը, հասուն մարդիկ են, շատ դժվար է հասուն, կայացած մարդուն, եթե որոշակի կարծրացած մոտեցումներ ունի, միանգամից վերափոխել։ Հիմա տեսեք․ մի դեպքում տարբեր ժամանակահատվածում նույն դատավորներից շատերը տարբեր իշխանության ներկայացուցիչների են դատապարտել…

Օրինակ՝ նույն դատավորը, ով երկու-երեք ամիս առաջ Նիկոլ Փաշինյանին կալանավորելու որոշում էր կայացրել, իշխանափոխությունից հետո նրան ազատ է արձակում եւ սկսում է կալանավորման որոշումներ կայացնել արդեն հին իշխանության դեմքերի նկատմամբ։ Սա դատական իշխանության անկախությա՞ն մասին է վկայում, թե՞ ճիշտ հակառակը։

Ճիշտ հակառակը, քանի որ մարդը, որն ունի իր դիրքորոշումը, այսինքն՝ սկզբունքորեն ինքն անկախ չէ, չի զգացել էդ խորհրդակցական սենյակի անկախությունը եւ բավարար գիտելիքների հետ կապված խնդիրներ է ունեցել ու միշտ մտածել է, թե քամին որտեղից կփչի, որ կողմնորոշվի, հիմա շատ դժվար է էդ մարդուն միանգամից վերափոխել։

– Այսինքն՝ մեր դատավորները հակո՞ւմ ունեն իշխանություններից կախում ունենալու։

-Այո։ Տեսեք, խնդիրը ոչ միայն դատական համակարգին է վերաբերում, մենք որպեսզի դուրս գանք էս իրավիճակից, պիտի մեր մտածելակերպը փոխենք։ Մարդիկ են, որոնք ունեն նաեւ սուբյեկտիվ պատկերացումներ եւ ձեւավորվել են մի իրականության մեջ 20-25 տարի, միանգամից էս մարդու մտածելակերպը փոխել՝ սա շատ լուրջ խնդիր է ամբողջ աշխարհում։

– Նիկոլ Փաշինյանի՝ վարչապետ դառնալուց հետո սկսվեցին իրավապահ մարմինների կողմից հին իշխանության ներկայացուցիչների նկատմամբ գործողությունները։ Դա ոմանք համարում են քաղաքական վենդետա, որոշ իրավաբաններ էլ իրավաչափության խնդիր են տեսնում ԱԱԾ-ի, ՀՔԾ-ի, ՊԵԿ-ի գործողություններում։ Սա ինչպե՞ս կգնահատեք։

-Եթե մենք դիտարկում ենք, օրինակ, նույն գրավ կիրառելու պրակտիկան, մենք տեսնում ենք, որ մի դեպքում նույն կարգի հանցագործության դեպքում մեկի նկատմամբ գրավ կիրառվում է, մեկ ուրիշի դեպքում չի կիրառվում։ Մենք տեսնում ենք, որ այստեղ օբյեկտիվության պակաս կա։ Իմ գիտական ղեկավարը՝ հանրահայտ Վլադիմիր Նիկոլաեւիչ Կուդրյավցեւը, երբ 2003 թվականին ինձ գիրք էր նվիրում՝ «Քաղաքական արդարադատությունը՝ խորհրդային պետությունում», մակագրեց․ «Ցանկանում եմ քեզ զերծ մնալ այստեղ նկարագրվածից»։ Ասաց, որ ինքը գիտի, թե ես ինչ երկրում եմ ապրում, եւ տենդենցը տեսնում է ավելի շատ բռնատիրական ժամանակների, ու մեզ որոշակի ժամանակ է պետք էդ ամեն ինչը վերափոխելու համար։ Այո, կա անվստահություն դատական համակարգի հանդեպ, դա շատ առարկայական է, եւ կարող է միշտ տպավորություն ստեղծվել քաղաքական արդարադատության, որովհետեւ էդ վստահությունը չկա։ Կարծում եմ՝ պիտի նաեւ կադրային փոփոխություններ լինեն, այս համակարգ պետք է գան մարդիկ, որոնք ունեն նոր մտածելակերպ, նոր մոտեցումներ։

– Կադրային փոփոխություններ եղան որոշ կառույցներում՝ ԱԱԾ, Քննչական կոմիտե, ՀՔԾ, թեեւ դատախազը մնաց նույնը, ԲԴԽ նախագահն էլ հին իշխանություններին երկար տարիներ ծառայած Գագիկ Հարությունյանն է, ՍԴ նախագահը՝ այս սահմանադրական խառնաշփոթի «կնքահայր» Հրայր Թովմասյանը։

-Ինձ համար ամենակարեւորը դատական իշխանությունն է, ի վերջո, բոլոր հարցերը կոնկրետանում են դատական համակարգում։ Եթե անգամ նախաքննության, հետաքննության ընթացքում սխալներ են թույլ տալիս, դա դեռ արդարադատություն չէ։ Եվ արդարադատությունը, որ մենք վերջնական գնահատական տանք եւ խուսափենք քաղաքական արդարադատությունից, պիտի ունենանք նոր դատական համակարգ՝ նոր մտածելակերպով, նոր մոտեցումներով, չեմ կարծում, որ հիմա կարող ենք խոսել արդարադատությունից։

– Իսկ կարո՞ղ ենք ասել, որ առաջինը պետք է սկսեին Գագիկ Հարությունյանից եւ Հրայր Թովմասյանից։

-Ես անձերի հետ չեմ ուզում կապել, ես ասում եմ՝ ամբողջությամբ վերափոխենք, քանի որ անձերը կարեւոր են իրենց մտածելակերպով։

– Ինչպե՞ս փոխենք, օրինակ, 70 տարեկան մարդու մտածելակերպը, ով տարիներ շարունակ մեկ մարդու է ծառայել։

-Մենք խոսում ենք կադրային փոփոխությունների մասին, ես չեմ կարծում, որ Հայաստանում պակաս զարգացած եւ փորձառու իրավաբաններ կան։

Աղբյուրը՝ https://hraparak.am/